समाज क्रांतीचे प्रणेते महात्मा ज्योतिबा फुले महात्मा ज्योतिबा फुले यांचे भारताच्या सामाजिक समाजक्रांतीचे प्रणेते म्हणून इतिहासात नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते.

त्यांनी आपल्या संपूर्ण आयुष्याचा त्याग करून समाजातील अन्याय, अंधश्रद्धा आणि जातीय विषमता दूर करण्यासाठी अखंड संघर्ष केला. त्यांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजाला नवचैतन्य मिळाले आणि समानतेच्या दिशेने वाटचाल सुरू झाली.महात्मा फुले यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी येथे झाला. ते माळी समाजातील कुटुंबात जन्मले. त्यांच्या बालपणातच त्यांना समाजातील जातीय भेदभावाचा अनुभव आला. शिक्षण घेत असताना झालेल्या अपमानाने त्यांच्या मनावर खोल परिणाम झाला आणि त्यांनी समाजातील अन्यायाविरुद्ध लढण्याचा निश्चय केला.महात्मा फुले यांच्या जीवनातील सर्वात मोठा आधारस्तंभ म्हणजे त्यांची पत्नी होय.

त्या भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जातात. दोघांनी मिळून स्त्रीशिक्षणाचा पाया रचला. १८४८ मध्ये त्यांनी पुण्यात मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू केली. त्या काळात मुलींना शिक्षण देणे हा मोठा अपराध मानला जात होता, तरीही त्यांनी विरोधाला न जुमानता आपले कार्य सुरू ठेवले.

महात्मा फुले यांनी जातिव्यवस्था आणि अस्पृश्यता याविरुद्ध कठोर लढा दिला. त्यांनी दलित आणि मागासवर्गीयांसाठी शिक्षणाची दारे खुली केली. समाजातील सर्व घटकांना समान हक्क मिळावेत यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. त्यांच्या कार्यामुळे समाजातील वंचित घटकांना नवीन दिशा मिळाली.१८७३ मध्ये त्यांनी ची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी सामाजिक समता, बंधुता आणि न्याय यांचा प्रसार केला. सत्यशोधक समाजाने समाजातील अंधश्रद्धा, जातिभेद आणि अन्यायाविरुद्ध जनजागृती केली.महात्मा फुले हे केवळ समाजसुधारकच नव्हते, तर ते एक प्रभावी लेखकही होते.

“गुलामगिरी” आणि “शेतकऱ्यांचा असूड” यांसारख्या ग्रंथांद्वारे त्यांनी समाजातील शोषणावर कठोर प्रहार केला. त्यांच्या लेखनातून शेतकरी, कामगार आणि दुर्बल घटकांच्या वेदना स्पष्टपणे मांडल्या गेल्या.त्यांनी स्त्री-पुरुष समानतेचा पुरस्कार केला. विधवा पुनर्विवाहाला समर्थन देत बालविवाहाला विरोध केला. समाजातील प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आहे, हा त्यांचा ठाम विश्वास होता. त्यांनी शिक्षणाला समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन मानले.१८८८ साली त्यांना “महात्मा” ही उपाधी देण्यात आली, जी त्यांच्या महान कार्याची पावती होती. २८ नोव्हेंबर १८९० रोजी त्यांचे निधन झाले, परंतु त्यांचे विचार आजही समाजाला दिशा देत आहेत.महात्मा ज्योतिबा फुले यांचे जीवन हे संघर्ष, समर्पण आणि समाजसेवेचे प्रतीक आहे.

त्यांनी अज्ञानाच्या अंधारात ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित केला. त्यांच्या कार्यामुळे समाजात समता, न्याय आणि बंधुतेची भावना निर्माण झाली. आजच्या काळातही त्यांचे विचार अत्यंत प्रेरणादायी आहेत. महात्मा फुले हे खऱ्या अर्थाने समाजक्रांतीचे जनक होते. त्यांनी दाखवून दिले की, एक व्यक्ती ठरवले तर संपूर्ण समाजात परिवर्तन घडवू शकते. त्यांच्या कार्याची प्रेरणा घेऊन आपणही समाजाच्या प्रगतीसाठी योगदान देणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. संकलन आणि लेखन श्री बाजीराव ढाकणे बीड जिल्हा समन्वयक,महा एनजिओ फेडरेशन,महाराष्ट्र राज्य ९४२१९८९९०९